woensdag 30 november 2016

Kunst moedt

"WAT KUNSTENAARS ONDERSCHEIDT, IS MISSCHIEN NIET HUN TALENT, MAAR DE GROOTTE VAN HUN VERLANGEN, DIE MAAKT DAT ZE DE MOED OPBRENGEN OM HET GEVECHT AAN TE GAAN MET DE ANGST DIE DE MEESTEN MENSEN WEGHOUDT BIJ HUN INSPIRATIE." Fragment uit mijn (ge)dag(ten)boek

vrijdag 11 november 2016

De magische (en praktische) symboliek van dromen


Laatst had ik een droom. Ik was in een huis. Het was anders, groter dan mijn eigen huis. Ik was helemaal alleen in dat vrijstaande huis met een grote, 's avonds donkere tuin. Er waren steeds momenten van angst. Er was iemand binnen geweest. Of misschien nog steeds binnen. Ik had de deur toch echt gesloten! Keer op keer controleerde ik alle ramen en deuren. En toch kwam 'het' steeds weer binnen. Hoewel ik 'het' nooit zag. Er waren momenten dat het gevaar heel dichtbij was. Dan gilde ik. En dan kwam het op me af. Waarna de droom overschakelde naar de volgende scene, zonder dat er iets gebeurde. Op andere momenten wilde, maar kon ik niet gillen. Buren werden erbij gehaald, sloten vervangen. Het gevaar week niet.

Tot het moment dat 'het' voor de deur stond. En ik erachter. De deur was op slot. En toch kwam 'het binnen'. (of deed ik zelf open? In elk geval rende ik niet weg) Een man. Stil. Onschuldig. Kinderlijk. Ik schreeuwde: 'ga weg!' En hij ging...

Anti-climax? Of wijze les? De ervaren zelf-reflectoren onder ons zullen de lessen van deze droom snel doorzien. Soms zijn mijn dromen zeer cryptisch in hun symboliek en daardoor dan des te prachtiger en magischer. Deze is overduidelijk, wat iets zegt over de fase in het leerproces van dit thema.

Les 1: Je laten overmannen door angst en gillen (waarbij gillen in de praktijk van ons leven op vele manieren kan geschieden, zelfs in stilte) lost niets op, de confrontatie aangaan, je grenzen ervaren en communiceren, wel.

Toelichting: Angst is een waarschuwingssysteem en in basis functioneel. Je erdoor laten overspoelen en verstijven is echter een primair psychisch vluchtmechanisme om de realiteit niet te hoeven ervaren. Ook dit is functioneel, verdovend, in een situatie die werkelijk uitzichtloos is, zoals de kikker in de bek van de slang. Ook in ons mensenleven heeft dit ooit een functie gehad, toen we een kwetsbaar, afhankelijk kind waren en het ten volle ervaren van een bepaalde situatie ons fataal zou zijn geworden. Maar eenmaal volwassen dient het ons niet meer, sterker nog, het belemmert ons vaak enorm, doordat we niet adequaat op een situatie reageren, terwijl we hier eigenlijk prima toe in staat zijn. Het overlevingsmechanisme, ofwel de illusie, zit ingesleten, in alle lagen van ons zijn. Puur rationeel herkennen dat de angst onnodig is, is meestal niet voldoende om de macht van de angst te ontkrachten (weten dat een muis je niets kan doen, maakt voor velen de angst niet minder verlammend, om maar een simpe en onschuldig en toch voor velen zeer hardnekkig voorbeeld te geven). Het vergt werk, soms veel werk, maar is soms (als angsten ons op functioneel of zelfs op existentieel niveau verstikken) zeer de moeite waard, om deze en verwante valse innerlijke machten te rehabiliteren. Wie hier meer over wil weten kan bijvoorbeeld de boeken van Ingeborg Bosch lezen: "De herontdekking van het ware zelf" en "Illusies". Jungiaans Analytische therapie is een hele mooie ondersteuning in dit proces.

Les 2: Ongewenste gedachten, gevoelens, eigenschappen, impulsen, krampachtig proberen buiten te houden, heeft geen zin. Dat maakt dat ze je juist gaan achtervolgen en uitgroeien tot een immense stressfactor. Terwijl ze, eenmaal in een open en eerlijke ontmoeting, vrijwel uit zichzelf weer verder gaan, nog wel eens vaker langs zullen komen, maar in wezen ongevaarlijk zijn en alleen maar even erkend willen worden. (Ofwel: het kind uit bovenstaande toelichting, dat ooit zo geleden heeft onder het gemis van de vervulling van emotionele basisbehoeften, heeft het simpelweg nodig om alsnog gezien, erkend en geliefd te worden in plaats van nogmaals afgewezen door, dit keer, onszelf. Vandaar ook dat de gevaarlijke man in de droom in werkelijk heel kinderlijk bleek. Dat wat we in onszelf wegstoppen heeft altijd een kinderlijke onschuld. Het zijn de volwassen taboes en afwijzing, die er een monster van maken.)

Overigens vind ik "Ga weg!", bepaald geen goed voorbeeld van zien, erkennen en liefhebben, maar voel ik ook dat stevig begrenzen soms mag, dus dit stukje communicatie vergt nog wat nader onderzoek, vermoedelijk inzake de balans tussen liefdevol erkennen versus alles binnen- en toelaten, en een nog genuanceerder onderscheid hierin, zowel in de intern-interne als intern-externe communicatie.)

Bovenstaande zijn levenswijsheden die in vrijwel elk zelfhulpboek aan bod komen. En we zullen ze allemaal beamen. Maar rationeel weten dat iets waar is, is nog niet hetzelfde als het verinnerlijken en kunnen gaan naleven (hoewel dit vaak wel een van de eerste stappen is in bewustwording en wel degelijk cruciaal). Dat is een ontwikkelproces en vergt tijd, aandacht en voeding. En geduld en volharding.

Zulke groeiprocessen spelen zich grotendeels af in ons onbewuste. Onder het topje van de ijsberg, zeg maar. Dat is waar de linkjes met het verleden liggen opgeslagen en waar de oude, niet meer functionele denk- en voelroutes zijn ingesleten. Om werkelijk iets te kunnen veranderen, is het niet voldoende om op rationeel, oppervlakkig niveau denktrucjes aan te leren. Het is ook nodig om oude, blokkerende emoties en pijn te doorvoelen, verwerken en helen, zodat heel het mechanisme wérkelijk begrepen wordt, niet alleen met je hoofd, maar met je hart en heel je lijf, en kan loslaten op alle niveaus.

Er zijn vele manieren waarop ons onbewuste met ons communiceert over wat er vanbinnen gaande is. Soms zijn het buitenproportionele emoties over onnozele dingen, die we op het eerste gezicht totaal niet kunnen plaatsen. Soms is het synchroniciteit, ofwel een situatie die we als té toevallig ervaren en bovendien een grotere betekenis lijkt te hebben (en puur toeval is het dan ook niet, want je onbewuste herkent iets in de wereld om je heen als symbool van iets belangrijks dat van binnen leeft). Diep geraakt worden door (beeldende) kunst, zonder dat we het kunnen duiden, komt ook steevast vanuit de diepere lagen van onze ziel. Waarbij het helemaal niet nodig is om altijd de analyse in te duiken, laten we er vooral van genieten. Maar als we ergens mee blijven worstelen en niet verder komen, en bepaalde beelden komen op ons pad en worden door ons herkend als 'speciaal', dan ligt hierin een kans. Niets meer en niets minder. Dat is ook hoe bijvoorbeeld Tarot kan worden ingezet om het onbewuste aan te spreken.

En ook dromen zijn dus een heel mooi voorbeeld van de taal van ons onbewuste, dat rechtstreeks -en nooit onnodig- tot ons spreekt. Je voelt het, als een droom 'zo'n droom' is. Er is dan net een iets andere helderheid, er blijft net iets meer hangen na het ontwaken. Deze symboliek leren lezen, niet vanuit droomwoordenboeken maar van binnenuit, door er in de eerste plaats mee te leren verbinden, is niet alleen functioneel, maar een werkelijk prachtige vorm van verbeeldende kunst. Als symboliek en verbeelding op zo'n persoonlijk en levens-beïnvloedend niveau samen komen met wat er in de diepste krochten van ons hart en onze ziel leeft, dan geeft dat een schoonheid en magie in de essentieelste essenties van het leven, die gewoon met niets te vergelijken is.

Dromen brengen je (soms en in elk geval volkomen buiten je eigen controle, maar toch ook niet geheel buiten je eigen invloed, want als je je er niet voor open stelt, blijft de poort gesloten en blijven nachtmerries gewoon nare dromen) ultiem dicht bij jezelf en tegelijk bij het grote geheel. En dat noemen we dan een spirituele ervaring 

maandag 7 november 2016

Over prikkelgevoeligheid

Volgens gevoeligheidsdeskundige en schrijfster Elaine Aron hebben we allemaal een specifiek prikkelingsniveau* waarbij we optimaal functioneren. Ook hebben we allemaal een ondergrens en bovengrens voor het verwerken van prikkels, waar voorbij we of té verveeld raken of té sterk gestimuleerd. Die grenzen liggen bij elk individu anders, zowel qua hoogte als qua reikwijdte. Bij sommigen liggen de grenzen een eindje uit elkaar. Zij hebben een flinke marge waarbij ze prima kunnen opereren zonder te verveeld of over-gestimuleerd te raken. Bij anderen is die marge kleiner, of zelfs heel klein. Zij hebben sneller en ingrijpender last van een te veel én/óf te weinig aan stimuli.

In STIL van Susan Cain, over de kracht van introverse (wat iets heel anders is dan verlegenheid, maar meer gaat over het binnenstebuiten in plaats van buitenstebinnen, ofwel meer subjectief dan objectief beleven van de wereld en de noodzaak tot regelmatige afzondering om die subjectiviteit te kunnen verwerken, waarbij er overigens ook geen sprake is van niet sociaal zijn, aangezien de introverte mens meestal juist zeer emphatisch en betrokken is en een sterke voorkeur heeft voor kwalitatief één op één contact over persoonlijk wezenlijke onderwerpen boven oppervlakkige smalltalk in groepen), las ik over de orchideeëntheorie. Sommige mensen zijn als paardenbloemen. Hen kun je overal neerzetten, ze weten in alle omstandigheden tot bloei te komen. Anderen zijn als orchideeën. In slechte omstandigheden zullen ze snel verleppen, in goede omstandigheden zullen overvloedig bloeien. Susan Cain verwijst in haar boek regelmatig naar de eigenschap hooggevoeligheid en ziet duidelijke overeenkomsten tussen hooggevoeligheid en introverse als eigenschap, al zijn ze ook weer niet uitwisselbaar.|

Als bovenstaande duidingen van het menselijk functioneren waar zijn, moeten sommige mensen simpelweg beter voor zichzelf zorgen dan anderen, als het aankomt op het overleven van onze steeds prikkelrijkere maatschappij en het creëren van een levensstijl (lees: voldoende ruimte voor het verwerken van de dagelijkse indrukken en beperking van de blootstelling aan te veel of te intense prikkels, ofwel rust) die in de eerste plaats gezondheid en in de tweede plaats het optimaal functioneren ondersteunt.

Dan is het voor zowel de gevoeligere als de minder gevoelige typen mens belangrijk om 1. zich er bewust van te zijn hoe je zelf in elkaar steekt, zodat je verantwoordelijkheid kunt nemen voor je eigen zelfzorg en 2. zich ervan bewust te zijn dat de behoefte aan (zelf)zorg voor een ander (ook als deze gezond is) meer of minder noodzakelijk kan zijn, zodat je meer begrip op kunt brengen voor de keuzes van de ander.
We zijn allemaal anders. Dat verdient hoe dan ook respect, of we de ander nu begrijpen of niet. Maar besef van specifieke verschillen als deze, die vaak niet zo zichtbaar zijn en voor velen überhaupt nieuw, kan enorm helpen om begrip voor elkaar op te brengen.

Let wel, prikkelverwerkingscapaciteit gaat niet over minder leuk of prettig vinden, maar over neurologische en dus lichamelijke capaciteit of beperking om een bepaalde hoeveelheid en intensiteit aan prikkels/stimuli te kunnen werken (met lichamelijke consequenties bij overschrijding van die capaciteit). En over het van daaruit wel of niet kunnen functioneren onder bepaalde omstandigheden. Net als de rekbaarheid en belastbaarheid van een spier, zeg maar. (Je kunt hem trainen, maar niet iedereen kan de sterkste man van Nederland worden. En als je hem overbelast, beschadig je hem en kun je niets meer tillen.)

Waarbij een grotere gevoeligheid voor prikkels meestal samen gaat met een diepere en complexere verwerking van die prikkels, wat, mits de omstandigheden niet belemmeren, voorziet in een enorme creativiteit, complexe doorgrondende intelligentie, diepgang, innovativiteit, empathisch vermogen en intuïtieve wijsheid, naast de kracht die sensitiviteit, mits niet verhyperd door structurele en langdurige onderdrukking, op zichzelf al is.

***

* Prikkels, ofwel stimuli, ofwel indrukken, zijn alle informatie die we bewust en onbewust waarnemen met onze ogen, oren, neus, smaakpapillen, tast en 'zesde zintuig', of in onszelf voelen of denken. Van een oorverdovende straaljager tot een subtiel trillertje in iemands stem dat een emotie verraadt. Van reclameborden die we niet eens echt meer zien (maar onbewust toch waarnemen), tot de sfeer op kantoor. Van kou of warmte tot prikkeling van bepaalde kruiden in het eten op je darmen. Het zijn miljarden brokjes informatie die op een dag door onze zenuwen en filters verwerkt worden. Waarbij hoeveelheid en intensiteit niet de enige bepalende factoren zijn. Ook het type prikkel en de associaties die onze hersenen ermee maken vanuit opgeslagen herinneringen, zijn heel bepalend voor de impact van de prikkel en de weg die deze aflegt in het uiterst complexe doolhof van ons neurologische systeem.